Yüksek Tazminat Kararları, Savunmacı ( defansif ) Tıp ve geliştirilebilecek sağlık Politika Seçenekleri.

Yakın dönemde bir cerrahi olgu sonrasında verilen 100 milyon TL’yi aşan tazminat ölçeğindeki kararlar ( hekimin maaşının yaklaşık 1000 katı ); hekim davranışını savunmacı yöne itebilir, riskli ameliyatlara erişimi daraltabilir ve prim/maliyetleri yükseltebilir. Şimdi hekim olduğunuzu düşünün. Bu tazminatı ödemenize hükmedilmiş.Yine aynı hız ve istekte ameliyat yapar mısınız ? Bu karar sizi daha mı cesaretli yapar, yoksa daha çekimser mi yapar ? Gelecek ameliyatlar için, içinizi bir korku kaplar mı ? Tazminatta belirtilen 100 000 000 Tl parayı tüm hekimlik mesleğiniz süresince asla kazanamazsınız.Tüm hekimlik mesleğiniz süresince kazanabileceğiniz bir apartman dairesi ve bir araba. Bir de çocuklarınıza iyi bir eğitim verdirtebilirseniz tamamdır. Öyleyse bu tazminat tüm hekimlerin bundan sonraki tavırlarında bir değişiklik yapabilir.

ABD ve Avrupa’da toplam sistem maliyetleri çok yüksektir; tek dosya ortalamaları ise kamuoyunun algıladığından genellikle daha düşüktür ve çoğu ülkede sigorta/poliçe limitleri bulunduğu için tazminatın “tamamı” her zaman sigortadan karşılanmaz. İngiltere’de NHS ( Ulusal Sağlık Servisi ; National Health Service, Birleşik Krallık’ta ) kamu şemsiyesi altında klinik ihmal dosyalarının büyük bölümünü kurumsal olarak üstlenir. Yani yurt dışında sağlık hatası sonucu oluşan tazminatın bir kısmını doktorun sigorta şirketi, geri kalanını ise Devlet üstlenir. Yani hekim gelecek ameliyatlar için korkutulmaz.

1) Türkiye’de durum ve muhtemel etkiler

• Hukuki çerçeve ve tazminat: Türkiye’de malpraktis iddiasında; yükümlülük, ihlal, nedensellik ve zarar unsurları aranır. Kamu kurumlarında kurumsal sorumluluk tartışması ve hekim aleyhine rücu imkânları dosya bazında değişmektedir.

• Savunmacı ( defansif ) Tıp: Yüksek meblağlı kararlar; gereksiz tetkik artışı, yüksek riskli ameliyatlardan kaçınma ve sevk eğilimini güçlendirir. Literatürde Türkiye’de bazı branşlarda savunmacı davranışların arttığına dair bulgular mevcuttur.  

2) “Yurt dışında tazminatlar daha mı yüksek?”

Kamuoyunda sık görülen kanaatin aksine, tek dosya ortalaması ABD’de çoğu yıl 500 bin USD bandındadır; milyonlarca dolarlık kararlar vardır ama bunlar uç değerlerdir. 2023–2025 verileri bu aralığı doğrular niteliktedir.

İngiltere’de NHS verilerine göre 2023/24’te ortalama tazminat ~£205 bin civarındadır; ancak sistemin toplam yıllık maliyeti milyarlarca sterline ulaşır ve kamu bütçesinde dev bir yük oluşturur.

Tekil “rekor” davalar ABD/İngiltere’de görülür; fakat ortalama bireysel ödeme çoğu zaman kamuoyundaki algıdan düşüktür. Buna karşın toplam sistem yükü (tüm dosyalar + avukatlık masrafları) çok yüksektir.

3) “Sigorta şirketleri tazminatın tamamını karşılıyor mu?”

Genel kural: Poliçe limitine kadar. ABD’de poliçe limiti aşıldığında kalan kısım “excess judgment” olarak sigortalıya/kuruma kalır; bazı durumlarda kötü niyet (bad faith) davası açılırsa sigortacı limit üstünü de ödeyebilir ama bu istisnaidir. İngiltere’de NHS çalışanları için dosyaların büyük bölümü NHS Resolution tarafından karşılanır (kurumsal indemnity, kurumsal tazminat). 

4) Yurt dışı ameliyat ücretleri kat kat daha pahalı

Uluslararası kıyaslar, büyük ortopedik ameliyatlarda (ör. kalça protezi) ABD fiyatlarının yaklaşık 50 bin USD bandında seyrettiğini, Türkiye’de ise yaklaşık10 bin USD paketlerin ilan edildiğini gösteriyor (özel sektör/turizm paketleri). Bu, % 80’e varan fark demektir; İngiltere’de de Türkiye’ye göre belirgin biçimde daha pahalıdır (Not: Bu rakamlar kurum ve kapsama göre değişir.).Ücret skalası; işçilik/ücretler, sigorta ve malzeme bedelleri, hastane overhead’i ( genel gideri )ve kurumsal risk primleri nedeniyle yurt dışında daha yüksek.

5) “Yurt dışında hekimler çoğunlukla devşirme mi?”

Birçok gelişmiş ülkede yabancı/denizaşırı eğitimli hekim oranı yüksektir ama “çoğunluk” genellemesi tüm ülkeler için doğru değildir.

• OECD’ye göre (2021): Yabancı eğitimli hekim oranı İsviçre/İrlanda/Norveç’te ~%40, İsrail’de ~%60 (bunların yaklaşık yarısı İsrail vatandaşı olup tıp eğitimini yurt dışında yapmış).

• Almanya: 2023’te ülkede çalışan hekimlerin %12’si Alman vatandaşı değil.

• Birleşik Krallık (NHS): Non-UK uyruklu doktor oranı %36 seviyesine kadar yükseldi; hükümet, etik ve sürdürülebilirlik gerekçeleriyle dışa bağımlılığı azaltmayı hedefliyor.

Türkiye nereye gidiyor?

Eğer yüksek ve öngörülmez tazminatlar yaygınlaşır, sigorta/kurumsal koruma netleşmezse;

• riskli ameliyatlardan kaçınma,

• kamu–özel arasında dengesiz yük dağılımı,

• yurt dışına hekim göçü ve ameliyata erişimde gecikme riskleri artar. Bu dinamikler, İngiltere’nin bugün tartıştığı türden sürdürülebilirlik sorunlarını tetikleyebilir.

6) Sağlık Bakanlığı için 10 somut öneri

1. Tazminat tavanı (damage caps) ve hesaplama standartları: Manevi zarar/ölüm dosyalarında üst sınırlar ve objektif hesap cetvelleri (enflasyon endeksli) belirlenmeli. ABD’nin bazı eyaletlerindeki MICRA-benzeri yaklaşımlar incelenebilir.

2. Devlet destekli kurumsal indemnity ( tazminat ): Kamu ve eğitim hastaneleri için İngiltere’deki NHS Resolution benzeri, risk havuzu ve öğrenme-geri bildirim fonksiyonlarını birleştiren şemsiye yapı.

3. Zorunlu mesleki sorumluluk sigortasının branş/riske göre makul limitlerle standardizasyonu; limit üstü için excess katmanları ve grup poliçeleri. (ABD uygulamalarından uyarlanabilir.)

4. Bilirkişilik ve tıbbi standart rehberlerinin ulusal güncellenmiş seti; ameliyat notu, aydınlatılmış onam ve komplikasyon yönetimi için kalite göstergelerinin yeterli kabul edilmesi.

5. Hızlı-uzman mahkemeler / zorunlu uzlaşma ve arabuluculuk: Yargılama sürelerini kısaltan, erken özür-telafi ve “öğrenen sistem” yaklaşımını güçlendiren düzenlemeler (NHS’in dava dışı çözüm oranı örnek alınabilir).

6. Doğum travmaları için özel fon  : Yeni Zelanda/İngiltere tartışmaları benzeri no-fault ( hata yok ) varyantı, En yüksek bedelli dosyaların sistemik etkisini azaltır.

7. Hasta güvenliği yatırımları: NHS’deki mali yükün temel nedeni kötü doğum bakımındaki hatalardır; benzer risk alanlarına hedefli kalite programları şart.

8. Hekim destek programları: Dava süreçlerinde psikolojik ve hukuki destek; “second victim, ikinci kurban” protokolleri.

9. Veri şeffaflığı: Ulusal malpraktis veri tabanı, branş bazlı sıklık/sonuç ve prim ilişkisi; yıldan yıla kamu raporu.

10. Sağlık turizmi/özel paketlerin klinik kaliteyle uyumu: Düşük fiyat–yüksek kalite dengesini koruyacak akreditasyon ve sonuç şeffaflığı.

7) Ne yapmalıyız ?

• Tek dosya açısından bakıldığında, yurt dışındaki ortalama ödemeler toplumda sanılandan daha düşük; toplam sistem yükü ise çok yüksek ve kamu bütçelerini zorluyor. Türkiye, öngörülebilir tazminat–güçlü sigorta–öğrenen güvenlik sistemi üçlüsünü kurmak zorunda. Aksi halde savunmacı ( defansif ) tıp, erişim sorunları ve hekim göçü hızlanabilir.